DE SAMENLEVING

MULTINATIONALS: VERDEEL EN PROFITEER

Tekst André de Vos Illustratie XF&M

‘MULTINATIONALS SCHUIVEN MET WINST OM MINDER BELASTING TE BETALEN’

Internationale bedrijven betalen vaak amper winstbelasting doordat ze met slimme trucs belasting ‘ontwijken’. Alleen als landen samenwerken kan het fenomeen worden aangepakt. Maar dat is een moeizaam proces.

Een minister van Financiën die blij is dat hij 13 miljard euro aan belastinginkomsten misloopt. Die bizarre situatie deed zich vorig jaar voor in Ierland. Welkom in de wondere wereld van de belastingontwijking. De Europese Commissie wil dat Ierland een belastingaanslag van 13 miljard oplegt aan Apple. Het Amerikaanse bedrijf vestigde zich in Ierland om gebruik te maken van belastingvoordelen. Verkapte staatssteun, vindt de EC, en dat mag niet. Maar Ierland weigerde de belastingvoordeeltjes in te trekken en won vervolgens de rechtszaak. Met Apple als lachende derde. De situatie van Ierland is niet uniek. Nederland kent vergelijkbare zaken met Starbucks, Nike en Ikea, al gaat het daar om kleinere bedragen.

Dat landen als Ierland en Nederland doelwit zijn van de Europese Commissie is geen toeval. Net als Luxemburg, Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk scoren deze landen hoog op de lijstjes van landen die belastingontwijking mogelijk maken. Dat gaat om forse bedragen. Volgens een onderzoek van Tax Justice wordt er jaarlijks 427 miljard dollar (350 miljard euro) aan belasting ‘ontweken’: ruim de helft door multinationals, de rest door de superrijken van deze wereld.

SCHUIVEN MET BEZITTINGEN EN WINSTEN

Waarom laat een land vrijwillig belastingen lopen? ‘Het standaardantwoord is altijd: voor een goed vestigingsklimaat’, zegt Arnold Merkies van Tax Justice Nederland. ‘Maar dat is onzin. Goed onderwijs, een goede arbeidsmarkt en infrastructuur zijn veel belangrijker voor het vestigingsklimaat. Wat heb je aan bedrijven die alleen uit zijn op fiscale voordelen? Het ene land, bijvoorbeeld Nederland, verdient een klein beetje aan belastingontwijking, maar andere landen verliezen heel veel.’

Landen tegen elkaar uitspelen is de essentie van belastingontwijking. Grote internationale ondernemingen schuiven wereldwijd met bezittingen en winsten om zo min mogelijk belasting te betalen. Ze maken gebruik van verschillen in belastingwetgeving. Mag je in het ene land (Nederland) aantrekkelijk verliezen verrekenen, dan zorg je dat daar je verliezen terechtkomen. Heeft een land lage of helemaal geen winstbelasting, dan laat je daar zoveel mogelijk winst ‘neerslaan’, zoals dat in belastingjargon heet (zie kader).

ONTWIJKING OF ONTDUIKING

Fiscale verschillen tussen landen zijn een kwestie van cultuur en geschiedenis, maar veel landen creëren bewust ‘fiscale faciliteiten’ om bedrijven te trekken. Zoals Ierland voor Apple. Of Nederland voor brievenbusmaatschappijen. Liever één miljoen belastinginkomsten hier, dan een paar miljoen bij de buren. En ja, belastingen zijn nu eenmaal eenvoudiger aan te passen dan die andere aspecten van het vestigingsklimaat, zoals onderwijs en infrastructuur, laat staan ligging en klimaat.

De grote multinationals profiteren het meest van de belastingconcurrentie tussen landen. Ze kijken welke landen de interessantste belastingvoordeeltjes bieden en huren de beste belastingexperts in die de gunstigste internationale fiscale routes kennen. En als er geen route is, creëren ze die soms, via afspraken met de nationale fiscus (‘rulings’). Het is allemaal binnen de wet: daarom heet het ‘ontwijking’ en geen belastingontduiking. Maar de scheidslijn tussen die twee is soms flinterdun.

SLIMME BELASTINGPLANNING

De officiële winstbelasting is de afgelopen twintig jaar vrijwel overal gedaald en ligt in de meeste ontwikkelde landen rond de 20 à 25 procent. Maar zoveel belasting betalen de meeste multinationals bij lange na niet, door slimme belastingplanning. Met extreme voorbeelden. Amazon, dat vorig zijn omzet met liefst 11 miljard dollar zag groeien door de coronacrisis, betaalde de afgelopen drie jaar in de VS slechts 4,3 procent winstbelasting (het officiële tarief in de VS is 21 procent). Juist de grote techbedrijven, die hun diensten over de hele wereld leveren, en soms niet eens een fysiek product hebben (Facebook, Google, Microsoft), kunnen makkelijk met geld en vestigingen schuiven.

Belastingontwijking richt veel schade aan. De belasting op kapitaal (aandeelhouders) gaat steeds verder omlaag, ten koste van de belasting op arbeid (werknemers) en consumptie (alle burgers). Gevolg: de rijken worden rijker, de rest armer. Ontwikkelingslanden hebben meer last van belastingontwijking dan rijke landen. Ze leveren veel grondstoffen en arbeid, maar verdienen daar relatief weinig aan via hun belastingen. In het binnenland betekent het dat het midden- en kleinbedrijf oneerlijke concurrentie krijgt van multinationals die minder belasting betalen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding


€350 miljard jaarlijks misgelopen belasting als gevolg van belastingontwijking door multinationals en superrijken


55,4 het percentage misgelopen belastingen veroorzaakt door de ‘As van belastingontwijking’: Verenigd Koninkrijk en overzeese gebieden, Nederland, Luxemburg en Zwitserland


25% officiële winstbelasting in Nederland (was 35% in 2001)


8,5% officiële winstbelasting in Zwitserland


‘EEN MINIMUMTARIEF IS EEN VAN DE BELANGRIJKSTE INSTRUMENTEN OM BELASTINGONTWIJKING AAN TE PAKKEN’

CONSTRUCTIES ONDER VERGROOTGLAS

‘We hebben dit soort belastingontwijking heel lang vrij normaal gevonden, maar dat is veranderd sinds de financiële crisis,’ zegt hoogleraar belastingrecht Jan Vleggeert. ‘Na 2008 moesten veel bedrijven worden gered met belastinggeld. Burgers begonnen zich toen af te vragen wat het bedrijfsleven zelf bijdraagt aan de belastingen. Sindsdien liggen de fiscale constructies onder een vergrootglas.’

Met name de Oeso (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) en de Europese Commissie maken werk van het tegengaan van belastingontwijking. Vleggeert: ‘Wil je belastingontwijking aanpakken, dan moet je dat gezamenlijk doen.’ Maar het is een moeizaam traject. Er worden kleine stapjes vooruitgezet in de vorm van nieuwe nationale en internationale regels, maar daar liggen grote ondernemingen zelden wakker van. Hun fiscalisten zijn meester in het vinden van nieuwe gaten in de wetgeving.

OP ZWARTE LIJSTEN

Belangrijker lijkt het dat landen, maar ook ondernemingen, zich zorgen beginnen te maken over hun reputatie. Nederland verzette zich lange tijd tegen het etiket van ‘belastingparadijs’, maar als je steeds op zwarte lijsten opduikt, of zelfs zo wordt genoemd door de Amerikaanse president, dan heb je een imagoprobleem. Tijdens de coronacrisis stelde Nederland zich in de EU zuinig op, om vervolgens door Zuid-Europese landen de oren te worden gewassen. Het belastinggeld dat zij nodig hebben om hun begrotingsproblemen op te lossen, verdwijnt via Nederland naar elders, zo was hun kritiek. Onder al die druk is Nederland begonnen met het aanpakken van een aantal fiscale vluchtroutes, die niet langer als ‘kroonjuwelen’ gelden.

Met de verkiezing van Joe Biden als president van de VS lijkt ook de internationale aanpak van belastingontwijking een nieuwe impuls te krijgen. Donald Trump verlaagde de winstbelasting spectaculair om Amerikaanse bedrijven (met succes) te verleiden elders geparkeerd kapitaal naar de VS te halen. Biden wil dat tarief weer verhogen. En hij wil tegelijk een internationaal minimumtarief voor winstbelasting. Zo’n minimumtarief geldt als een van de belangrijkste instrumenten om belastingontwijking aan te pakken.

GROOTSCHEEPSE AANPAK

Hoogleraar Vleggeert vindt een grootscheepse herziening en harmonisatie van de internationale belastingwetgeving noodzakelijk. ‘Een internationaal minimumtarief is een goede stap, maar werkt alleen als je het ook eens bent over de grondslag van de belasting. Daar zijn nog grote verschillen. En een aantal van de maatregelen die Nederland nu treft, zijn puur voor de bühne. Het probleem is dat de internationale belastingwetgeving een eeuw oud is, gebaseerd op fabrieken en verkoopkantoren. In de moderne economie gaan digitale producten en diensten de hele wereld over.’


€3 miljard geschatte jaarlijkse inkomsten voor Nederland door brievenbusbedrijven


Nederland staat op plek 3 op de lijst van landen die belastingverlies in andere landen veroorzaken


0% officiële winstbelasting in Bahama’s, Kaaimaneilanden en Bahrein


BELASTINGONTWIJKING IN DE PRAKTIJK

Bedrijven proberen hun belasting zo laag mogelijk te houden door optimaal gebruik te maken van verschillen in belastingwetgeving tussen landen. Dat kan op verschillende manieren, die vrijwel altijd in combinatie worden gebruikt.


SCHUIVEN MET WINST

De winsten binnen een internationaal concern verschuiven naar landen die geen of amper winstbelasting heffen (belastingparadijzen). Als een bedrijf in een land met een hoge winstbelasting veel winst maakt, kan die winst kunstmatig omlaag worden gebracht door de vestiging in dat land hoge kosten te laten maken. Dat kan bijvoorbeeld door die vestiging zwaar te laten betalen voor het gebruik van de merknaam, licentie, onderdelen of een lening. De ‘eigenaar’ van die merknaam of onderdelen zit dan bij voorkeur in een land met lage belastingen. Het concern maakt nog steeds even veel winst, maar er wordt veel minder belasting betaald.

FISCALE DOUCEURTJES BENUTTEN

Wereldwijd profiteren van fiscale voordelen die individuele landen creëren om bedrijven binnen te halen. Zoals subsidie voor innovatieve of milieuvriendelijke activiteiten. Het fiscale voordeel wordt soms binnengehaald zonder dat er een echte activiteit in dat land tegenover staat. Landen hopen vaak dat dat uiteindelijk wel gebeurt.

WINST ONZICHTBAAR MAKEN

Gebruikmaken van verschillen in nationale wetten over transparantie en publicatie van cijfers waardoor het onmogelijk wordt om te achterhalen hoeveel winst er wordt gemaakt.

RULINGS

Gunstige afspraken maken met de lokale fiscus onder de dreiging van vertrek.

‘We hebben een slechte internationale reputatie’

Arnold Merkies Tax Justice Nederland


‘Belastingontwijking is een internationaal fenomeen, maar Nederland kan ook zelf maatregelen treffen. We zijn een van de belangrijkste doorstroomlanden voor belastingontwijking. Er is hier een hele belastingontwijkingsindustrie ontstaan. We hebben hierdoor een slechte internationale reputatie. Daardoor kunnen we andere landen nergens meer op aanspreken. Dat zag je bijvoorbeeld tijdens de coronacrisis.’

‘Door grote belastingschandalen zoals Panama Papers en LuxLeaks is het beeld gaan kantelen. Iedereen roept nu ‘We moeten belastingontwijking aanpakken’, ook het bedrijfsleven. Maar of dat altijd gemeend is? Het gaat om heel grote bedragen. Op internationale bijeenkomsten over belastinghervorming zitten de multinationals met grote afvaardigingen om hun eigen belang te verdedigen. Dat is een machtige lobby.’

‘Er wordt gezegd dat iedereen aan belastingontwijking doet. Dat de hypotheekrenteafrek ook een vorm van belastingontwijking is. Maar die aftrek is met een doel in het leven geroepen. Veel constructies die bedrijven optuigen, maken misbruik van belastingvoordelen of zoeken naar gaten in de wetgeving. En als ze daarop worden aangesproken, halen ze alles uit de kast om zich te verdedigen. Kijk naar alle belastingrechtszaken waarbij multinationals zijn betrokken.’

’Dat Apple voor de rechter komt is winst’

Paul Tang Europarlementariër PvdA


‘Belastingontwijking staat in Europa hoog op de agenda. Maar dat moeten we wel verzilveren. Dat we in Europa een zwarte lijst van belastingparadijzen hebben waarop de grote overtreders ontbreken, vind ik geen reden om pessimistisch te zijn. Het is vooral belangrijk dat het bewustzijn groeit dat dit een probleem is. In Europa, maar ook in Nederland. Nederland moet nu een plan indienen in Europa hoe het belastingontwijking gaat aanpakken.’

‘We moeten de internationale race naar steeds lagere winstbelasting terugdraaien. Dat moeten landen samen doen. Nu rooft Nederland de schatkist van Duitsland en Frankrijk. Dat moet stoppen. Er worden resultaten geboekt, maar het gaat langzaam. Het is nu vooral gaatjes dichten, terwijl we naar een fundamentele aanpak moeten. Zoals belasting bijheffen in een ander land als een multinational in een belastingparadijs niets betaalt.’

‘Zo’n rechtszaak tussen Apple en Ierland en Europa geeft aan dat er een kloof is tussen politiek en wat de mensen willen. Ook in Ierland is er kritiek op die afspraken met Apple; geef die miljarden aan ons, zeggen veel Ieren. Ierland is nu waar Nederland vijftien jaar geleden stond. Dat Apple voor de rechter komt, is echt winst. Dat leidt tot discussie.’

‘Het ontbreekt aan internationale coördinatie’

Bartjan Zoetmulder Voorzitter Nederlandse Orde van Belastingadviseurs en internationaal fiscaal jurist


‘Nederland is geen belastingparadijs, hooguit een doorstroomparadijs. Maar dat is snel aan het veranderen. In 2015 verdedigde Wiebes nog de fiscale kroonjuwelen zoals de belastingvrijstelling bij betaling van royalty’s en rente. Die mindset is bij de overheid echt veranderd.’

‘Er is veel nieuwe wetgeving gekomen. Een anti-misbruikmaatregel om te voorkomen dat individuele bedrijven misbruik maken van belastingverdragen tussen landen. Een regel die voorkomt dat je met een puur papieren bedrijf gebruikt kunt maken van vrijstellingen. De fiscaal aantrekkelijke CV/BV-constructie, populair bij Amerikaanse bedrijven, is afgeschaft. Nederland is nu helemaal niet meer interessant voor brievenbusmaatschappijen.’

‘Tien jaar geleden stuurden internationale bedrijven op zo laag mogelijke belastingen. Daar werden hele constructies voor opgetuigd. Die worden nu weer afgebroken. Wij helpen onze klanten hun weg te vinden in het oerwoud aan regels. Het ontbreekt aan internationale coördinatie. Als elk land zijn eigen maatregelen gaat treffen, loop je als bedrijf het risico op dubbele belasting.’

‘Belastingen zijn een verdelingsvraagstuk. Als de winstbelasting omlaaggaat, moet de inkomstenbelasting omhoog. Bedrijfseconomisch is het simpel. Meer belasting betalen, betekent voor een bedrijf een hogere kostprijs. Die wordt dan afgewenteld op de consument.’

Deel deze pagina